DIVIDE ET IMPERA

- jak  długo  jeszcze?

Thomas Woodrow Wilson, prezydent USA 1912-1920, laureat pokojowej nagrody Nobla i współtwórca Ligi Narodów,  w swym programie unormowania stosunków międzynarodowych po I wojnie światowej, znanym jako czternaście punktów Wilsona, w punkcie 10 postulował autonomię narodów zamieszkujących Austro-Węgry, formułując tym zasadę samostanowienia narodów, zaś w p. 13 utworzenie niepodległego państwa polskiego. Takie podejście do budowania nowoczesnej struktury europejskiego państwa stało się w warunkach demograficznych początku dwudziestego wieku  całkowitym zaprzeczeniem  podziału terytorialnego wg uświęconych w średniowieczu zasad, gdzie słabszy władca ulegał wraz ze swym ludem silniejszemu, a obca kulturowo i etnicznie administracja obejmowała rządy na obszarach zamieszkałych przez ludność podbitą.

Wprowadzenie programu Wilsona oznaczało koniec zasady DZIEL I PANUJ, lecz  – mówiąc językiem użytkowników  interenetu – tylko w sferze wirtualnej. Przekonali nas o tym internauci z forum internetowego Księstwo Cieszyńskie, przesyłając nam równolegle do interesującego i poniżej zamieszczonego przyczynku pt. „Przedolzie” – jak nas widzą?!, – fragmenty dyskusji zainicjowanej przez lekturę naszego tegorocznego, kwietniowego Biuletynu. Niektóre z postów - a zwłaszcza te czeskojęzyczne - są najwyraźniej efektem komunistycznej edukacji, pokłosiem swoistego, sowieckiego sposobu myślenia.  Jak tu bowiem wyjaśnić kryteria postu przytoczonego przez  fk5 z 26.04.06, 9:32 „Praha objevila Polsko!!!” (Księstwo Cieszyńskie) · Zaolzie przed wyborami  [...]  www.zaolzie.org/zaolzie200604/PBI200604.htm , skoro wiadomo, jak skwapliwie T.G. Masaryk  (późniejszy prezydent Czechosłowacji) skorzystał z 10 punktu ww. programu  prezydenta Wilsona, przy tworzeniu państwa czechosłowackiego a równocześnie w drodze militarnej przemocy i zdradzieckiej napaści uniemożliwił zastosowanie tego punktu w odniesieniu do ludności polskiej Księstwa Cieszyńskiego?  Dosłowne tłumaczenie fragmentu tego postu (jeśli chodzi o Śląsk Cieszyński jako części Śląska austriackiego)  brzmi: „ [...]  sytuacja była dokładnie następująca: Polacy zgłosili roszczenia do obszaru odwiecznie czeskiego Śląska Cieszyńskiego ze względu na tamtejszą ludność polską”  (stanowiącą tam wówczas ponad 70 % mieszkańców – przyp. red). Aby było ciekawiej: Polacy na zabranym przez Czechów Zaolziu - w skali obszaru, do którego zgłaszali roszczenia - stanowili ponad 70 % ludności, natomiast Czesi w skali całej Republiki Czechosłowackiej w okresie międzywojennym tworzyli ok. 49 % mniejszość narodową(!). A więc typowo wybiórcze stosowanie 10 punktu programu Wilsona: dla Polaków - nie, dla Czechów - tak. Czyż nie jest to ewidentny wyraz komunistycznej mentalności?

Dewiza  DIVIDE ET IMPERA  - jak wynika z zaolziańskich realiów - nadal tam obowiązuje, jak przed wiekami,. Dość przypomnieć zagrabione w r. 1945  przez władze czeskie i do dziś nie oddane mienie polskich organizacji społecznych i gospodarczych oraz akceptujące ten stan rzeczy pismo ówczesnego premiera a obecnego prezydenta Republiki Czeskiej Doc. Ing. Václava Klausa  z 5.4.1993 (patrz skan oryginału tego pisma www.zaolzie.org  PBI – Zaolzie nr 5/2004 str 8 i komentarz str. 4). Dla pociechy można tylko przytoczyć stare przysłowie: kradzione nie tuczy!

Oprócz tej dyskusji - o wątpliwym poziomie niektórych postów - otrzymaliśmy również ciekawy przyczynek – jak wynika z kontekstu - zaolziańskiego autora Czesila, zatytułowany „Przedolzie” – jak nas widzą?!  Jest to materiał do przemyśleń. Są to rzeczywiście   

Rozważania nad wizerunkiem Zaolzia  w Cieszynie prawobrzeżnym

                Przedmiotem tego przyczynku będzie postrzeganie Zaolzian przez mieszkańców prawobrzeżnej części Śląska Cieszyńskiego. Dokładniej rzecz biorąc chodzi o szkic, w jaki sposób jest postrzegana nasza, czyli polska obecność za Olzą.

               Żeby jakkolwiek rozpocząć opis i charakterystykę tego zagadnienia, trzeba się cofnąć o 86 lat, a więc do krytycznego momentu podzielenia jednolitego do tamtej pory organizmu. W konsekwencji rozdarcia spójnego monolitu ówczesnego Śląska Cieszyńskiego doszło do obustronnej, szeroko rozumianej separacji (dotyczyło to rodzin, przyjaciół, znajomych, stowarzyszeń, związków, instytucji, organizacji, itp.), a więc podstawowych elementów tworzących pełnowartościowe społeczeństwo. Pomimo powstałej granicy, społeczeństwo polskie po jej obydwu stronach nadal jednak utrzymywało wzajemne więzi, gdyż stanowiło jedną wielką - pośrednio spokrewnioną - rodzinę cieszyńską.

               Na skutek coraz szczelniejszego zamykania granic, zwłaszcza po II wojnie światowej, zaczęły się jednak pojawiać pierwsze sygnały obumierania tkanki w organizmie cieszyniaków. Było ono wypadkową wynaradawiania, czy wręcz zapominania przez następne pokolenia o istnieniu rodziny na drugim brzegu Olzy. Jak z tego wynika,  okres szczelnych granic działał wyraźnie na niekorzyść obydwu brzegów.

               Otwarcie granic w latach 90 stało się - zwłaszcza dla średniego i młodego pokolenia -  szansą na reanimację tego, co kilka dekad wcześniej zostało uśpione. Odkrywanie i penetrowanie na nowo ziemi utraconej jest jednak prawie wyłącznie domeną zaolziańską. Widać, że istnieje chęć odrodzenia więzi z drugą częścią społeczeństwa naszej Ziemi Cieszyńskiej, a więc uświadomienie sobie więzów narodowych. Świadomość ta jest dla ludności polskiej Zaolzia elementem jak gdyby dziedzicznym.

               Skupmy się jednak na postrzeganiu nas przez cieszyniaków prawobrzeżnych, gdzie niestety obowiązuje opinia, iż Zaolzie jest ziemią czeską w dosłownym znaczeniu, bez polskiego oblicza, czy akcentu. Należy się zastanowić, skąd się biorą tego typu opinie. Odpowiedź na powyższe pytanie nie jest prosta, ani jednoznaczna. Za głównego winowajcę należy jednak uznać (mieszkającą w Polsce – przyp. red.) ludność autochtoniczną, która w niewystarczający sposób przekazuje wiedzę o tym, co tak naprawdę jest po drugiej stronie Olzy. W kwestii tej istotną rolę odegrał poprzedni ustrój polityczno-gospodarczy, który w aktywny sposób wyciszał resztki jeszcze żywych relacji między nami. Program edukacyjny tego okresu też raczej nie kreował pamięci o zaolzianach, co niestety nawet obecnie niezbyt się zmieniło.

               Istnieją takie wspaniałe instytucje publiczne jak Książnica Cieszyńska, Muzeum, Uniwersytet Śląski w Cieszynie oraz Macierz Ziemi Cieszyńskiej, które upowszechniają wiedzę regionalną, przekraczającą granicę na Olzie. Zasoby zgromadzone przez wyżej wymienione instytucje nie są jednak w pełny i kompleksowy sposób wykorzystywane w ramach szeroko rozumianej kultury masowej. Należy też zwrócić uwagę na środki masowego przekazu, gdzie największą rolę odgrywa Głos Ziemi Cieszyńskiej. Pismo to, oprócz regularnej rubryki „Co za Olzą”, publikuje również artykuły w płynny sposób nawiązujące do kontaktów z Zaolziem, które rozgrywają się na różnych płaszczyznach. Istnieją też różnorakie strony internetowe, które propagują wiedzę o terenach znajdujących się na obu brzegach Olzy. Warto również podkreślić, że są organizowane coraz bardziej popularne imprezy cykliczne o charakterze ponadnarodowym, które odbywają się w obu częściach Cieszyna.

               Należy sobie jednak zadać kilka pytań. Jakie to ma odzwierciedlenie w praktyce? Jakie są pomiędzy nami relacje? Czy nasza obecność jest zauważalna w kręgach, w których niestety w sposób jednoznaczny dominują ludzie właściwie bez żadnej wiedzy o Zaolziu? Jakie uczucia towarzyszą osobie niezorientowanej, kiedy przekracza granicę?

               Przeciętny cieszynianin z prawego brzegu Olzy, przekraczający granicę, na ogół wie tylko tyle, że kiedyś cały Cieszyn tworzył jedno miasto. Jeżeli Czeski Cieszyn jest jeszcze w sposób logiczny rozszyfrowywany, to wszystko co jest poza nim, postrzegane jest jako teren rdzennie czeski. Brakuje niestety jakiejkolwiek świadomości, iż stąpają ciągle po tej samej ziemi. Ta sytuacja utrzymuje się aż do chwili usłyszenia mowy, przypominającej język ojczysty. Tą mową jest oczywiście gwara cieszyńska z różnym stopniem zanieczyszczenia czechizmami, co jest w dużej mierze uzależnione od wieku rozmówcy. Literacki język polski jest właściwie nieobecny, gdyż został zepchnięty na obrzeża życia edukacyjno-kulturalnego.

                Miejscami, gdzie najczęściej można napotkać polską obecność, są obiekty sakralne. Tam zachowały się jeszcze polskie napisy. Istnieje jeszcze spora liczba krzyży, czy kapliczek przydrożnych z polskimi napisami. Szczególnie wymownymi świadkami polskiej obecności są jednak stare cmentarze. Również zachowane tu i ówdzie dwujęzyczne napisy, mówią co nieco o charakterze narodowym Zaolzia. Niezbyt jasna i raczej anonimowa jest natomiast dla niewtajemniczonych obecność domów z napisem PZKO (Polski Związek Kulturalno-Oświatowy – przyp. red. ).

               Lewobrzeżna część Ziemi Cieszyńskiej jest także źle i niepoprawnie promowana np. w wydawanych w Polsce przewodnikach turystycznych, gdzie proponuje się np. odwiedzenie Lysej Hory, Bohumina, Komorní Lhotky itp. (zamiast historycznie uwarunkowanych nazw Łysa Góra, Bogumin, Ligotka Kameralna – przyp. red.). Jesteśmy zauważalni? Dla kogoś, kto nie wie czego ma szukać, tak naprawdę nie istniejemy!

               Należałoby więc wystosować apel do wszystkich zaolziaków o zacieśnianie kontaktów z „przedolziakami”, w celu pokazania im prawdziwego oblicza tej naszej wspólnej ziemi, z której - w bardzo wielu przypadkach - z całą pewnością wywodzą się także ich zapomniane korzenie. Mamy im do zaoferowania chociażby nasz zaolziański fenomen, którego przejawem jest pielęgnowanie rodzimych tradycji i kultury. Wiadomo też, że kontakty koleżeńskie pomiędzy Ćmielówną z Grodziszcza,  a Macurą z Dzięgielowa mogą przerodzić się w związek partnerski i może dochodzić do powrotu do pierwotnego stanu sprzed podziału naszej ziemi. Może to być ratunek przed niepokojącą erozją zachodzącą wśród polskiego społeczeństwa na Zaolziu, czego jedną z przyczyn są narodowo mieszane związki małżeńskie.

               Jakie są więc wizje na przyszłość? Sporo możliwości daje nam Unia Europejska. Powrót do regionalizmu, większe kompetencje w decydowaniu o regionie, czy też tworzenie nowej jakości w obszarach o odmiennym charakterze etniczno-narodowym. Przyszłość ma więc pozytywne oblicze, nie należy jednak zapominać o najbliższych sąsiadach z drugiego brzegu Olzy. Wobec tego nasza manifestacja narodowa musi być odczuwalna na obu brzegach Olzy, ponieważ bez naszego aktywnego wkładu „przedolziacy” pozostaną nieuświadomieni, co do autentycznego oblicza Zaolzia.

               Na marginesie należy zaznaczyć, iż na drugiej stronie Olzy istnieje grupa posiadająca szeroką i rzetelną wiedzę o naszej obecności na Zaolziu, lecz jej liczebność jest mocno ograniczona, zwłaszcza wśród młodego pokolenia. Nawet to nie zmienia jednak, w istotny sposób, wyżej wymienionych opinii opartych na bezpośrednich relacjach z przyjaciółmi zza Olzy.

 

*   *   *

 

               Zgadzając się z większością poglądów Autora, nie podzielamy tylko Jego euroentuzjazmu. Jesteśmy zwolennikami Europy ojczyzn, nie regionów. Przy opisywanej przez Niego niewiedzy „przedolzian” odnośnie polskich korzeni Zaolzia, pogłębianej jeszcze przez promowanie czeskości tej ziemi na wymienionych „imprezach transgranicznych o charakterze ponadnarodowym”, znane nam dobrze z historii rozbicie dzielnicowe nie jest tą drogą, którą chcielibyśmy podążać i zachwalać ją w naszym biuletynie. W pełni podzielamy natomiast zdanie o „konieczności zacieśniania kontaktów zaolzian z przedolzianami i pokazywania prawdziwego oblicza tej naszej wspólnej ziemi”. Ten cel przyświeca naszemu zespołowi redakcyjnemu.

Oprac. Alicja Sęk

 

 CIESZYN – widok ogólny, pocztówka z 1947 roku